Başlık : BI-JA (KADEH - KUPA)
İçerik : Bı-ja, Aşuwa dilinde sayı sayma ve eğitmek anlamına gelir. Adıgece de (Kaberdeyce) Bı-je: Kapı, üst üste söyle say! (Keyb-jek: Destan, söylence, düzenli söz söyleme) anlamlarına gelir. Ayrıca Bı-ja arı demektir.

Eski insanlar toplanmak için boynuzdan (Bı-ja-koa) yapılmış borazan öttürürlermiş. Sonradan bunun adı "BI-JA-MİY"e dönüşerek (Flüt) Çerkeslerin ilk nefesli çalgısı olmuş... Ayni insanlar yine su içmek için yanlarında içi temizlenmiş, su bardağı niyetine boynuz taşımışlar, bu küçük ebattaki boynuz zaman içerisinde (Fa-de, Max-sı-me gibi) içki içtikleri kadeh anlamında "BI-JA"ye dönüşmüştür. Bununla yapılan içki ikramları kişiden kişiye takdimdir. Topluma dönük merasimsel uygulama ise büyük kapta, "KUPA"da yapılan sunumdur..

Bı-ja, özellikle sevinçli günlerde bir memnuniyet ve şükran ifadesi olarak, bu sevince vesile olanlara, toplum içinde sunmak suretiyle onları onu re etmeye dönük olarak hazırlanan sembolik bir içecekti. Mutfaktan çıktığı için ev hanımının ve bayanların erkeklere bir sunusu olarak önem atfedilir ve hatırı sayılır, saygıyla karşılanırdı. Onunla küsler barıştırılır, kırgınlıklar giderilir, hatalar düzeltilir, ehillerince yapılan güzel dilek ve temennilere şiirsel hava katılarak ve küçük esprilerle süslenmek suretiyle mevcut ortama neşe katmaya çalışılırdı.

HAZIRLANIŞ ve UYGULANIŞI

Kalabalık dikkate alınarak yeteri ebatta, elle tutulabilecek bir kabın, tasın içine Max-sı-me (boza) doldurulur ve birazda noksan bırakılırdı... (A- Noksan bırakılmasının nedeni, temenni konuşmasının başlangıcına vesile olsun içindi. B- Bu içecek daha sonraları bal şerbetine ve daha sonra da şeker şerbetine dönüşmüştür. C- Büyükçe kulpsuz bir tasın tercih edilmesi kullanım kolaylığı bakımındandı.) "Merasimsel sunu olarak" ünlenen ve cemiyetin tümüne dönük olarak kullanılan "Bı-ja" türü bu idi.

Birde ona destek olarak, orta boyda bir tepsinin üzerinde, en altta Lo-kum, (takriben 5 X 10 X 08 cm ebadında, yağda kızartılmış dikdörtgen hamur) onun üzerinde Ha-lı-ve, (yine 10 cm ebadında eşkenar üçgen tarzında, arası patatesli yağda kızartılmış hamur) onun üzerinde de üç adet Tux-rıj, (dedikleri yağda kızartılmış, ince ve gevrek hamur işi) ve en üstte yine üç dilim Çerkes Helvası yada Tux-rım-be (kurabiye) olmak üzere, piramit tarzında tepeli şekilde önceden hazırlanarak, Bı-ja tasıyla birlikte merasim yerine götürülmeyi bekletilirdi.

Bı-ja tası ile tepsiyi önceden görevlendirilmiş olan "Hat-he-ya-koa" yardımcılarından uygun biri, Bıja sağ, tepsi sol elinde veya taşıma zorluğu varsa daha küçük olan biri tepsiyi iki eliyle yanlardan, daha yetişkin olanda sağ tarafta, Bıja'yı sağ elinin avuç içi üzerinde tutarak, sol elini yandan düşmesin diye tasa destek yapmış şekilde içeri getirerek sunulacak kişinin önünde durulurdu. Bıj'yı taşıyan kimse, Bıja'nın kendisine gönderiliş sebebini açıklamasının ardından:

TEMENNİDE BULUNUŞ

Kişi, her iki elinin baş ve işaret parmaklarını açarak tası yanlardan kavrayarak alır ve yakınında, özellikle sağında bulunan kişiye gereken konuşmayı yapması (usuli) teklifinde bulunurdu. Kabul edilmemesi veya bu temenni konuşmasını daha uygun (edebiyatı ile) yapabilecek birine vekaleten yaptırılması da düşünülebilirdi. Hatheyakoa-nın her türlü suskunluğu sağlamasının ardından: Bıja'nın muhatabı, yada konuşmayı yapacak kişi biraz öne çıkar, solundaki de bu çıkışa refakat ederdi ve "Yar ab bu bir miktar noksandır, bunu hazırlayıp bizlere sunan aileyi sen binlerce yıl noksansız yaşat" dileğiyle başlayan temenni konuşması bittirildikten sonra Bıja tasını yanındakine verir o bir yudum yudumlar, sonra diğer yandakine oda yanındakine vererek sırasıyla tası dolaştırır hepsi birer yudum alırlardı. Bıjayı getiren kişi tası takip eder, bazen kendi eline alarak içmeyenlere takdim ettiği de olurdu. (Bu merasim düzen bozulmadan ayakta icra edilirdi. Konuşmayı yapan kişi Bıjayı yudumlamazdı ve ortamın suskunluğu ile düğün yapılmaması, yudumlama faslının başlamasına kadardı.)

Bir de, temenni konuşmasının yapılmaya başlamasını takiben, hemen kenarda, tepsinin üzerindeki, özellikle helvalar küçük parçalara ayrılarak sunuma hazırlanırdı ve Bıja'yı takip ederek, her yudumlayana bir parçada yiyecek sunulurdu. Fakat uzatılan Bıja'yı yudumlama usulü gibi yiyeceklerden tatma zorunluluğu yoktu.

ÖNEM ve ANLAMI

Bıja sevincin, memnuniyetin paylaşılmasında, kişilere moral ve düzey kazandırılmasın-da, toplumsal kaynaşmanın, dayanışmanın sağlanmasında küçümsenemeyecek sosyal katkıları olan merasimsel bir düzenlemedir ve Eski Çerkes kültürünün özelliklerini yansıtan önemli simgelerden biridir... Burada bu geleneğin gelin almayla ilgili türlerini, unutulmaması bakımından kaydetmekte yarar olacağını sanıyorum...
Uğurlama Bıja'sı: Gelin alayının yola çıkacağı sırada sunulur.
Dönüş Bıja'sı: Gelin alayı döndüğünde Thamade'sine sunulur.
Batırıbja: Gelin eve alındığında, ardından atıyla eve girebilen atlıya sunulur.
Misafir Bıja'sı: Düğüne katılan misafirlere köyleri adına verilen Bıja.
Kız Bıja'sı: Düğüne katılan her kızın bir bıja kullanma hakkı vardır, dilediği kişiyi onunla sorar ve onu re eder.
Güveyi kaldırma Bıjası: Sağdıcın evinden, güveyi baba evine döndürenlere sunulan Bıjadır.
Ceza Bıjası (Tazır): Gelin alma ve düğünün devam ettiği sürede meydana gelen hata ve kusurların sorgulanmasından meydana gelen cezaların bertaraf edilmesi için cezalandırılanların topluluğa sunduğu Bıjalardır.
Not: Bu Bıjaların tümü gelin evi tarafından karşılanırdı.
Yazar : BICRA Saim TUÇ
[- Sayfayı yazdır - ]
Haberler yazarlarını bağlar. Hiçbir şekilde 6kesek.com sorumlu tutulamaz.