Başlık : adighe txik\'er
İçerik : . ADIGE YAZISI’NIN YERİ VE ÖZELLİKLERİ

. Toplumların kullandıkları yazı sistemleri; bulunduğumuz hız
çağında, hız kriteri esasına göre oluşmuş olan iki kategoriden
birinde yer almaktadırlar. Bu yazı kategorileri şunlardır:
. 1. Sadece standart latin harflerini kullanan yazı sistemleri.
. 2. Özel harf de bulunduran yazı sistemleri.
. Bunlardan ilk gruba giren yazı sistemleri, birinci lig yazıları
olup teknik gelişmelerin tüm olanaklarından yararlanırlar. Çünkü
bu yazılar, tüm programlara ve yeni gelişmelere uyumludurlar ve
işlemlerde hızı azaltmazlar.
. İkinci gruba giren yazı sistemleri; alt liglerde yer alırlar ve
kullanılan özel harfleri destekleyen programlardan yararlanırlar.
Ama yeni teknik gelişmelere aynı anda uyumlu olamazlar, bunun
için aracı programlara gereksinim duyarlar. Bu durum; donanımın
ve personelin birim zamandaki verimini ve hızını azaltır. Ayrıca her
font özel harfleri desteklemez. Almanlar bu durumdan kurtulmak
için; yakın bir geçmişte, yüzlerce sene kullandıkları ve büyük B
harfinin aşağıya doğru kuyruklu bir biçiminde olan özel harfi terk
ederek onun ses değeri olan iki “SS” harflerini kullanmaya karar
verip uygulamaya hemen koymuşlardır. Başka bir ifade ile “harf
tasarrufu” prensibini ( !?. ) bozmuşlardır. Böylece yazıları birinci
lige uyumlu duruma geçmiştir.
. Adıge Yazısı (Adighe Txik’er); Adıge Dilbilimcileri tarafından
bir yüzyıldan daha çok bir zaman içerisinde ortaya çıkarılmış olan
(başka bir ifade ile tarihsel derinliği olan), dilbilimin tüm bilimsel
kriterlerine uyan, Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak “okunuşlu
ve kullanışlı” duruma getirebilen, onun güzelliğini gösterebilen ve
birinci lig koşullarına tam uygun olan bir yazı sistemidir.
. Adıge Yazısı’nın kuruluş biçimi; onun, yukarıda sözü edilen
özellikleri noksansız olarak taşıdığını göstermektedir. Bunu tam
kanıtlamak için, Adıge Yazısı’nın kuruluşunu kısaca özetleyelim:
. 1. Adıge Yazısı’nda “ c ” harfi, Türkçe’nin “ ş ” harfinin sesi
değerindedir. “ c ” harfinin Türkçe’deki ses değeri, yalnız Türçe’ye
özgüdür. Dillerin yazı sistemlerinde birkaç harf; kullanıldığı dile
uygun olarak o dile özgü olan ses değerleri taşıyabilmektedirler.
“ c ” harfinin Adıgece’deki ses değeri; bu dile uygun düşmekte
ve “ ş ” sesinin Adıgece’deki farklı türevlerinin Adıgeceye uygun
olarak okunuşlu biçimlerde yazılmalarına olanak sağlamaktadır.
. 2. Adıge Yazısı’nda “ i “ harfi, Türkçe’nin “kalın ı” harfinin sesi
değerindedir. Adıge Dilbilimci KUBE Şaban da, “ i “ harfini “kalın ı”
sesi değerinde kullanmıştır. Batılılar da, Türkçe ve Doğu Avrupa
dillerinin “ kalın ı ” seslerini aynı şekilde yazmaktadırlar. İnternette
de durum öyledir.
. 3. Adıge Yazısı’nda “ x ” harfi; Grekçe’de olduğu gibi “ ince k ”
sesi ile “ h ” sesinin birleşimi olan bir ses değerindedir.
. 4. Yukarıda ses değerleri belirtilen “ c, i, x ” harflerinin dışında
kalan 23 latin harfinin Adıgece’deki ses değerleri, Latince’de ve
Türkçe’de olduğu gibidir.
. 5. Adıge Yazısı’nda birleşik harflerin oluşum kombinasyonları,
hem Batı yazı normlarına ve hem de Adıgece’nin tüm özelliklerine
uygundurlar.
. Yukarıdaki açıklamalardan tam olarak görüldüğü üzere, Adıge
Yazısı (Adighe Txik’er), aşağıdaki genel özellikleri taşımaktadır:
. a. Oluşumunun tarihsel derinliği ve doğallığı vardır.
. b. Kuruluşu Batı yazı normlarına tam uygundur.
. c. Türkçe’nin ve latin yazısı kullanan diğer dillerin yazıları ile
barışıktır.
. d. Adıgece’nin özelliklerinin bütün gereklerini sağlamaktadır.
. e. Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı”
duruma getirebilmektedir.
. f. Birinci kategori yazı sistemlerinin tüm özelliklerine sahiptir.
. Yukarıdaki özellikleri ve daha başka özellikleri taşıyan Adıge
Yazısı (Adighe Txik’er), Adıgece için alternatifsiz ve milli olan tek
yazı sistemidir. Adıge Toplumu’nca bir an önce harekete geçilerek
yoğun bir biçimde kullanılması gerekmektedir.

Yılmaz Özcan
30.03.2014
K.Maraş – Turkey

G’IVOGE UACHH’AMAXUE

Sy kuec’im yisa sy binxer
Fic’epxhuew dene fig’uat?!.
Sy bqham g’ic’ejiw psi werxer
Bidzice fxuesc’iw fisp’at!

Sy zaque guibqham sig’yvnew
Chh’a fy xeku lhap’er fibghinat?
“Wy xeku pxhuimeniw wicinew,”
Hapxuede xabze fxelhat?!.

Yigyi psi werxer sy nepsiw
Fe binxem chh’ak’e g’ojex!
Txhuaw sy chh’ar fer chh’ak’e wesiw
Fe fig’aslhixhuew soplhix!

Zem yiniw sy pcher xizociry
Xim hadiric’k’e siflhoxhu!
Fizmilhaqhuijiw sizeciw
Fe sifc’ebeghiw jhi soxhu.

Fe fizdyk’awe xeku daxer
Nurir chh’achyxiw qhaqhaas.
Chit-s cheh’ar yinxew fy lhaxer
F’iqhuem har xesiw beqhuaw.

Adighe lhepqiw sy binxer
Dene lhenique apxhua?!.
Fig’ixueg’uejit sy apl’em,
Zew t’isijins sygu beghar!..

BALHQAR Fowset


. ADIGHE XHIGEBZ TH’AMADEM YI XHUAXHUER

. Qafqas Zawejhim; Adighe Lhepqim nat’e g’ixhuyc’as, muh’ajir qhogu
haner. Adigher chizebghiridza xhuas, mi duneeyijhim. Yit’aney lepqir yi
wijh yitas, yixhuimejiniw yilhes myn bjiqhak’e g’ideqhoguirig’ua yi xabzer,
yi bzer, yi psem g’yqhaxhua xhuask’er. Adighe Lhepqim yi psem yi detxene
zexec’ery, guawey, guif’eqhuey; zexypchewre g’eeg’uek’a yi pcinalhexerras,
nobereey Adighe denek’e chixetiry Pasereey Adighe Guipsisem yezicel’ejir.
Adigherra-am jizi-aar: “Psalhem g’ymik’ar, Adighe Pcinem g’ipxhuy-uetens!..”
Mi qhibze g’aafejhxer xuedes h’alhe-uibzem. Dy blek’ar gui-aqhuemy, xuedes
g’ibja-a guixem. Th’am; dy g’ag’uenir, zi lhepqicxue zeriwbidijinum yeey yic’!
. Harasy yigyi nobereey konserim fig’idoqhablaqha! Yigyipstu fizede-uenu
g’aafem yi ts’er, “H’apts’eey G’aafejh” jy-aw haras.


. TANRI DİLİ VE YAZI DİLİ

. “Tanrı’nın insanlara bildirdiği hususlar”ın yazıyla anlatılmasından
ileri gelmiş olsa gerek, yaklaşık olarak üç bin yıl kadar önce yaşamış
olan Eski Adıgeler; yazıyı, “Tanrı Dili” olarak adlandırıp yaymışlardır.
O devri takip eden asırlar içinde Adıgeler’in; “Tanrı Dili’nden, bilimden
ve yazı dilinden” uzaklaştırılması sonucu güçten düşmelerinden sonra,
“Tanrı Dili”nin anlamı da değişerek “damga” olmuştur. Son birkaç asırda
Adıge aile armaları ve damgaları olarak kullanılan Adıge Hiyeroglifleri,
günümüzde de Th’abze adı ile anılmaktadırlar.
. Hiyeroglifler ilkel yazılardır. Arkeolojik değer ifade etmektedirler.
Çeşitli toplumların farklı hiyeroglifleri olmuştur. Bu yazılardan bazıları,
asırlar boyu süren bir zaman içerisinde peyderpey değişime uğrayarak
gelişim göstermişler ve gelişimlerini tamamlayarak günümüzde kullanılan
harf sistemleri oluşmuştur.
. Kullanıldığı dilin yazısını yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma
getiremeyen yazı sistemi; çağımızda, o dili artık fazla yaşatamıyacaktır.
Başka türlü ifade etmek gerekirse; yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve
kullanışlı” duruma getiren yazı sistemi olmayan veya olsa da sahipleri onu
kullanmayan bir dil, artık çok yaşayamayacaktır…
. Böyle bir vahim durum; bu zamanda, Adıgece için de söz konusudur!..
Yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getiremeyen yazı
sistemi ile Adıgece de, artık daha fazla yaşayamayacaktır!..
. Ancak kısa yazılarda açıkladığımız “Adıge Yazısı”nı toplumca etkin bir
şekilde kullandığımız takdirde, Adıgece çağımızda ve gelecek zamanlarda
yaşayabilecektir. Bu yazı, Adıgece’yi taşıyabilecek ve onu yaşatabilecek
olan bir yazı sistemidir. “Adıge Yazısı;” Adıge Dilbilimcileri'nin yüz yıldan
fazla bir zaman içerisinde peyderpey çalışarak beraberce (anonim olarak)
ortaya çıkardıkları ve Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve
kullanışlı” duruma getiren, onun güzelliğini gösterebilen ve alternatifsiz
olan tek yazı sistemidir.
. Adıgeler; gecikmeden, tüm kültürel işlerimizi ve çalışmalarımızı koordine
ederek, “Adıge Yazısı”nı kullanarak Adıgece ile çalışmalara başlamamız
gerekmektedir...

Yılmaz ÖZCAN
2014 Yılı


. TH’ABZEMRE TXIBZEMRE

. “Th’am ts’ixuxem g’aaxuy-uexuaxer” txibzek’ey g’aa-uetaqhanty,
yilhes mynych yiqhuineqhu yape psewa pasereey Adighexem; txibzer,
“Th’abzew” ya-uas. Ha lhexhanem k’elhig’ue zemanxem Adighexer
“Th’abzem, c’eniqhaxem, txibzem” pe-ac’e xuaqhaxhuiw daqhaxuexaxe
newijh, “Th’abzem” yi mainery zeg’uek’iry “damiqha” xhuas. Yilhesyche
zi-t’uch lhandere winaqhue damiqhaxew zirah’a Adighe xiyerogulyfxem
chh’ak’e nobey Th’abze ja-ar.
. Xiyerogulyfxem, arke-olojyy qiymet ya-as. Lhepq guerexem, pasereey
zemanxem xiyerogulyf txiqha chh’axuexer chizirah’aas. Xiyerogulyf txiqha
guerexery; yilhesyche kued g’axhu zeman g’uets’im chizeg’uek’iwre ya
g’axhuiniqhaxer yiryquiry dy zemanim chizirah’a h’arf systemxer g’axhuas.
. Chizirah’a bzem yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere”
g’azimiqhaxhu txik’e systemim; ha bzer, dy zemanim chyqhapsewijifinu-am.
Neqhuec’iw jit-ame; yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere”
g’aziqhaxhu txik’e system zymi-a ye yi-aw chitimy zeeyxer har zeezimih’a
bzer, mi lhexhanem kuedire chıpsewijifinu-am…
. Hapxuedew zi g’uedijiniqha; mi lhexhanem, Adighebzemy chh’achit-s!
Adighebzem yi txiqhaxer “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’azimiqhaxhu,
xamem g’idywxil’a txik’e systemimk’e, Adighebzery kuedire psewijifinu-am!..
. Hawe txiqha k’ec’xem g’ichit-ueta “Adighe Txik’er” yeg’uire-yechh’iw,
yiryquiw zeeth’ame, Adighebzer psewifinus. “Adighe Txik’er;” mi zemanimy
g’ag’uenu zemanxemy Adighebzer chizih’ifinu, chiziqhapsewifinu zi txik’e
systems. “Adighe Txik’er;” Adighebze C’eniqhalejhxem yilhesychem c’yqhu
zi zeman k’ih’ pc’onde zek’elhh’awijhiw zedelajhexew zeqhuisew (anonymiw)
witikuim g’iraqhah’aawe, Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere
zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhuif alternatyfince txik’e system zaques. Ha txik’e
systemir zeeth’awe Adighebzek’e tinciw ditxefinus, dilejhefinus.
. “Adighe Txik’er” zeeth’aw Adighebzek’e c’eniqhaxem f’iwe dateelejhih’ime;
Adighexem c’exiw zig’adiwjhijifinus, Adighebzery xexhuewre psewifinus.
. Adighexer; dimiguivew, dy uexuiqhuexemre dy lejheniqhaxemre ko-ordyne
zidetc’iw, “Adighe Txik’er” zeeth’aw Adighebzek’e c’eniqhaxem dateelejhih’iwe
dixueejhen xueey g’oxhuir…


. YEMUZ Yilmez
. 2014 Qha


. ADIGECE’Yİ GELİŞTİREREK YAŞATMALIYIZ!..

. Değerli Adıgeler,

1. “Slav Yazısı’nın Adıgece’ye uygun yazı olduğu” söyleminin artık
inandırıcılığı kalmamıştır. O söylemin doğru olmadığını; politik ve
ideolojik mülâhazaların dışında tam bilimsel olarak kanıtlayalım:
. Adıgece’nin ünsüz sayısı çok olup, Slav dillerinden farklı olarak,
ünsüz harfi çok olan heceyle oluşan kelimeleri ve onların kullanım
yoğunlukları fazladır. Slav Yazısı’nın dik çizgili biçimdeki harflerinin
sayısı çoktur. Bu harfler, çok ünsüz harfli heceyle oluşan kelimelerin
yazılarını metin (tekst) içerisinde yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı”
duruma getirememektedirler. Slav Yazısı ile yazılmış Adıgece metin
(tekst) içerisinde; çok ünsüz harfli hecesi olan kelimelerin harflerinin
seçilmeleri, seslerinin anlaşılmaları ve bunların anlamlarının okuma
süresince zihinde tutulması çok zor olmaktadır. Başka bir ifade ile
söylemek gerekirse, bu yazının imlâsı Adıgece’ye ağır gelmektedir.
Slav Yazısı; Adıgece’de, insanın algılama ve ruhsal yapısına uygun
bir yazı oluşturamadığı için, Slav Yazısı ile yazılmış Adıgece yazıların
okunmaları zevkli değil, tam aksine sıkıcı ve sıkıntılı olmakta, insanı
Adıgece ile yazı yazmaktan ve Adıgece’yi kullanarak çalışmaktan
uzaklaştırmaktadır. Bundan dolayı Kafkasya’da Adıgece’yi bilenler
gittikçe azalmaktadır.
. Yeterinden çok daha uzun bir zaman olan 80 yıllık uyguluma, Slav
Yazısı’nın Adıgece’ye uymadığını göstermiştir. Bu duruma rağmen Slav
Yazısı’nın kullanılmasına devam edilmesi için ısrar edilmesi ve kanunla
yasak getirilmesi, çok haksız bir durumdur. Bu yazı, Adıgece bilenleri
gittikçe azaltmasaydı haklı bir nokta olabilirdi. Yönetimler; zulüme
ve kültürel jenoside devam etmek istiyorlarsa, bu, onların bileceği bir
husustur. Biz; insanlar arasında antipatiyi arttıran değil, saygı ve sevgiyi
arttıran ilişkilerin çoğaltılmasından ve bunun için adaletli olan kararların
alınmasından yanayız. Elbet ileride adaleti gerekli gören yönetimler de
olacaktır. Ancak adaletli kararlara ulaşmak için geçecek olan zaman,
bütün insanların zararıdır.
. Slav Yazısı; teknik olarak Adıgece’ye uygun olamadığından, 80 yıldır
Adıgece’yi nefes aldırmadan boğmaktadır. Artık Adıgece’yi öldürmek
üzeredir. Çok aleni olan bu durumu, Adıgeler gecikmeden muhakkak
görebilmeliyiz.
2. Adıgece’nin ölmesi demek, Adıge Kültürü’nün de ölmesi demektir.
Adıge Kültürü, Dünya'ya güzellik katan bir kültürdür. Adıge Kültürü’nü
oluşturan Adıgece ölmese daha iyi olur, diye düşünüyorum.
3. Size, Adıge Yazısı’nı (Adighe Txik’er’i) açıklayan yazıları ilişikte
sunuyorum.
4. Adıge Yazısı (Adighe Txik’er); Adıge Dilbilimcileri tarafından bir
yüzyıldan çok bir zaman içerisinde ortaya çıkarılmış olan, dilbilimin
bütün bilimsel kriterlerine uygun olan, Adıgece’nin yazılarını yeterli
olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getiren, Adıgece’nin ne kadar
güzel olduğunu gösterebilen ve alternatifsiz olan tek yazı sistemidir.
5. Adıgece’nin yaşayabilmesi için; Adıgeler, gecikmeden toplumca
Adıge Yazısı’nı kullanmaya başlamamız gerekmektedir. Onu çabuk
bir şekilde Adıgelere öğretebilmemiz için, para ve pul gerektirmeyen
çok kolay bir işi toplumca yapmamız gerekmektedir. Önerim olan o
kolay iş şudur:
. İlişikteki yazılarda açıklanmış olan “Adıge Yazısı”nı; tanıdığımız
tüm Adıgeler’e ulaştırıp onlara tanıtalım ve öğretelim. Gençlerimize,
şarkı ve şiirlerini “Adıge Yazısı” ile yazmalarını önerelim. “Adıge
Yazısı”nı hiç gecikmeden çocuklarımıza öğretelim.
6. O kutsal işimizi, beraberce en çabuk şekilde gerçekleştirmemiz
gerektiği hususunda, bütün Adıgeler’e ricada bulunuyorum!
7. Adıgece’nin yaşamasını sahiden istiyorsak; o kolay işimizi bir
an evvel toplumca yapmamız gerekmektedir. Onu müteakiben de
çok çabuk bir şekilde Adıge Kültürü’nü, “Adıge Yazısı” ile Adıgece
yazarak onları da Adıgeler’e ulaştırmamız gerekmektedir.
8. Adıge Yazısı üzerinde kimseyle hiçbir polemiğe girmeden onu
hemen kullanmaya başlamamız; güzel biçimlerde, doğru olarak ve
üzerinde özenerek kullanmamız gerekmektedir…
9. Adıgece’yi geliştirerek yaşatmazsak, toplumsal işlerimiz hiçbir
zaman düzelmeyecektir. Adıgece’yi geliştirerek yaşatmalıyız!..
. Gerçek Adıge Ruhu olan Adıgeler! Sizi çağırıyorum!

. ADIGECE ÖLMESİN!..
. GELİNİZ!
. ADIGECE’Yİ GELİŞTİREREK YAŞATALIM!..

Yılmaz ÖZCAN
30.03.2014
K.Maraş - Turkey



. ADIGHEBZER XEDQHAAXHUEW DQHAPSEWIN XUEEYS!..

. Adighe Lhap’exe,

1. “Slav Txik’er Adighebzem yeg’u g’axhuiw” jizi-axem, pejiw ja-ar-am.
Ha psalher, habi hatk’e dy f’ech xhuin xueey-am. Ha txik’er Adighebzem
zerideemig’uir, mibdeejim g'ichit-uatew mys g’idoqhalhaqhuir:
. Adighebzem, neqhuec’ bzexem xuemidew maq de-u kued yi-as. Slav
bzexemy xuemidew, maq de-u h’arf kued zixet maqilh zy-a psalhexemre
hapxuede psalhexem ya zeeh’aniqhaxemre yikueds. Zadew yitxhaa form
zy-a h’arfxer zykued Slav Txik’em; maq de-u h’arf kued zixet maqilh
zy-a psalhexemre hapxuede psalhexem ya zeeh’aniqhaxemre zykued
Adighebzem yi txiqhaxer, yiryquiw “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere”
g’yqhaxhuif-am. Yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere”
g’azimiqhaxhu txik’e systemimk’e txa “txik’e qhuazemre grameerimre
psalhalhemre;” Adighebzer, yiryquiw “zeeh’aqhuaf’e” g’aaqhaxhuif-am.
Yiryquiw zeeh’aqhuaf’e g’amixhua Adighebzer; zeeh’anir, xeqhaxhuenir,
qhapsewinir guiqhu mexhuir. Habi chh’ak’e Slav Txik’er; Slav Bzexem
zareeg’uxem xuedew Adighebzemy yeg’u g’axhu-am. Slav Txik’em, qha
80 lhandere Adighebzer yimiqhabawew yeeth’aler. Har yigyi Adighebzer
yiqhal’enim nesas. Naxuew witikuim yit ha g'axhug’aac’er; Adighexem,
dimiguivew tlhaqhuifin xueeys.
2. Adighebzer l’eme, habi g’yqhaxhua Adighe Kuilturiry l’enus. Adighe
Kuilturir, Duneeyim daxaqha g'ixezilhh'a zi kuilturs. Adighe Kuilturir
g’aziqhaxhua Adighebzer mil'eme, nexhif' xhuinuwe solhiter.
3. “Adighe Txik’er” g’azi-uate txiqhaxer, nipic’awe nifxuizoqhah’ir.
4. “Adighe Txik’er;” Adighe Bzec’eniqhalejhxem yilhesychem c’yqhu
zi zeman pc’onde zek’elhh’awijhiw zedelajhexew zeqhuisew witikuim
g’iraqhah’aawe, Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere
zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhuif, Adighebzer sit xuedyziw zeridaxer
g’aziqhalhaqhuif, alternatyfince txik’e system zaques.
5. Adighebzer psewifin chh’ak’e; Adighexem xamexem, ziguerxem
g’aak’elhitmig’uih’iw, haxem zadmiqhaqhaguivew, zerijilew “Adighe
Txik’er” zeeth’awe dixueejhen xueey g’oxhuir. “Adighe Txik’er” dy
Adighexem c’exiw yadqhats’ixuiw yadqhac’efin chh’ak’e, zyk’ parere
pulire xueey g’azimiqhaxhu zi uexuiqhue tincir zerijilew tc’en xueey
g’oxhuir. Adighexem tekylyf nifxuesc’ ha uexuiqhue tincir miras:
. Nipic’a txiqhaxem g’ichi-ueta “Adighe Txik’er;” tts’ixu Adighexem
psomy yalhedqha-asiw yadivqhaqhaac’e. Adighe c’aleqhualexem; ya
wisexer, ya weredxer, ya ci-yrxer, Adighe Txik’emk’e yatxin zerixueeyir
tekylyf yaxuidevqhac’. Zyk’ dimiguivew “Adighe Txik’er” dy ts’ig’uxem
yadivqhaqhaac’e.
6. Ha dy uexuiqhue lhap’er, zerijilew zec’iqhuiw, c’ex didew dqhazec’en
zerixueeyimk’e, Adighexem psomy sinivolhe-uir!
7. Adighebzer zeripsewinim pejiw dixueeyiwe chitime, ha dy uexuiqhuer
zerijilew c’exiw tc’en xueey g’oxhuir. Habi k’elhig’uewe dip’ac’ewe dy
Adighe Kuilturir Adighe Txik’emk’e Adighebzew ttxijiw haxery c’exiw
Adighexem yaxuinedqhasin xueey g’oxhuir.
8. Adighe Txik’em yi c’i-uim zimy polemiky cheedmiqhac’iw, zi maxue
yape gyic’e c’eddzew zeeth’awe dixueejhen; zaxuew, yeg’uire-yechh’iw,
yi c’i-uim ditee-azezih’iw zeth’an xueey g'oxhuir…
9. Lhaxha tf’elhir yi uink’ibzery yiqhuisew zif’eddziw, “Adighe Txik’er”
zeeth’aw dy Adighebzer xedqhaaxhuew dqhapsewiniwe dixueemijheme,
pchil’iniqhar qiyametir g'asixu diwixinu-am. Amalincew “Adighe Txik’er”
zeeth’aw dy Adighebzer xedqhaaxhuew dqhapsewin xueey g’oxhir!..
. Adighepse Pej zy-aj Adighexe! Fe sinivoge!

. ADIGHEBZER YIREEMIL'E!..
. FIG’AAG’UE!
. ADIGHEBZER XEDQHAAXHUEW DIVQHAQHAPSEW!..

YEMUZ Yilmez
30.03.2014
K.Maraş – Turkey

. ADIGE YAZISI

“ADIGE YAZISI”NIN OLUŞUMU

1. Ünsüz seslerin arkalarında onlara bitişik olarak gelen bağımlı ünlü
sesler; “ a , aa , e ,ee , i , o , u , uu , y ” sade ünlü harfleri ile yazılırlar.
2. “ g’, h , h’, q , q’, qh , xh ” ünsüz seslerinin (harflerinin) arkalarında
gelen “ kısa a ”sesi bir “ a ” harfi ile ve “ uzun a ” sesi iki “ aa ” harfi ile
yazılırlar. Diğer ünsüz seslerin arkalarında gelen “ kısa e ” sesi bir “ e ”
harfi ile ve “ uzun a ” sesi ise bir “ a ”harfi ile yazılırlar.
3. “ İnce-uzun e ” sesi, her zaman iki “ ee ” harfi ile yazılır.
4. Türkçe’deki “ kalın ı ” ünlü sesi, Adıgece’de “ i ” harfi ile yazılır.
Ancak “ y ” harfinin arkasında gelen “ i ” harfinin sesi, daha ince
olarak okunur.
5. “ o ” harfinin sesi uzun olarak çıkar.
6. “ g , g’, k , q , q’, qh , x , xh ” ünsüz seslerinin arkalarında gelen
“ yarım u ” sesi bir “ u ” harfi ile ve “ uzun u ” sesi iki “ uu ” harfi ile
yazılırlar. Diğer ünsüz seslerin arkalarında gelen “ uzun u ” sesi ise bir
“ u ” harfi ile yazılır.
7. Türkçe’deki “ ince i ” ünlü sesi, Adıgece’de “ y ” harfi ile yazılır.
Ancak “ g , k ” harflerinin arkalarında gelen “ y ” harfinin sesi yarım
ünlü olarak çıkar.
8. Yan yana gelen iki “ yy ” harfinden önde olan “ y ” harfi onun ünlü
sesini ve arkada olan “ y ” harfi ise onun ünsüz sesini gösterir.
9. Sade ayrılan ünlü sesler; kelimelerin ilk sesleri olarak geldiklerinde
“ a , aa , ee , i , o , uu , y ” sade ünlü harfleri ile ve kelimelerin içlerinde
ya da sonlarında geldiklerinde harflerinin önlerine kısa çizgi ( - ) işareti
konarak “ -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y ” grupları ile yazılırlar.
10. Birleşik ayrılan ünlü sesler; kelimelerin ilk sesleri olarak
geldiklerinde “ ua , ue , uee , ui , uy ” birleşik ünlü harfleri ile ve
kelimelerin içlerinde ya da sonlarında geldiklerinde birleşik harflerinin
önlerine kısa çizgi ( - ) işareti konarak “ -ua , -ue , -uee , -ui , -uy ”
grupları ile yazılırlar.
11. Serbest ünüz seslerin bir kısmı sade ünsüz harfleri ile ve bir kısmı
ise birleşik ünsüz harfleri ile yazılırlar.
12. “ c ” harfi “ ince ş ” sesini ve “ ch ” grubu ise “ kalın ş ” sesini gösterir.
13. “ g , k ” harflerinin arkalarında gelen ince ünlü harfler; onları, ince
ünsüz sesleri ile okutur. Ancak “ gegu ” kelimesinin “ ge.. ” grubu,
“ dje.. ”sesiyle de okunabilir.
14. Ünsüz ses olarak gelen “ h ” harfi, kesintisiz olarak çıkan ses
gruplarını oluşturur.
15. Arapça’nın “AYIN” harfinin ünsüz sesi, “ i ” harfi ile yazılır.
16. “ x ” harfi, normal olarak “ ince k ” sesi ile “ h ” sesinin birleşimi
bir sesle okunur. Ancak çoğul eki olarak gelen “ xe ” grubu, Türkçe’nin
“ ha ” sesiyle de okunabilir.
17. “ g , k , u ” harflerinin arkalarında olmadan tam ünlü harflerin
önlerinde veya arkalarında gelen “ y ” harfi, Türkçedeki ünsüz sesi
ile okunur.
18. Sıkılmış ünsüz sesler, ünsüz harflerinin arkalarına apostrof ( ’ )
işareti konarak yazılırlar. “ g’ ” grubunun apostrof işareti “ g ” harfinin
kalın ünsüz sesini ve “ k’ ” grubu nun apostrof işareti ise “ k ” harfinin
ince ünsüz sesini sıkar.
19. Birleşik ünsüz harflerin birleşen harfleri; biribiri arkasında ama
birleşmeden ayrı sesler olarak geldiklerinde, aralarına kısa çizgi ( - )
işareti konarak yazılırlar.
20. Adıgece’nin “zarf-fiil” kelimeleri; seslerin yazılışlarına örnek olarak
verilen kelimelerden “zarf-fiil (gerundium)” olanların yazıldıkları gibi
yazılmalıdırlar.

. - 1 - 2014 Yılı - Yılmaz ÖZCAN

ADIGECE’NİN SESLERİNİN YAZILIŞLARI
. (KABARTAY DİYALEKTİ)

“ a = kısa a ” sesi olarak: “ aa = uzun a ” sesi olarak:
( g’ ) g’ah’ : getir . . g’aah’ : getiriyorlar
( h ) ha : o (zamir) . . haa-a : değil, hayır
( h’ ) xeh’at : giriyordu . . xeh’aat : girmişti
( q ) qab : kabak . . qaabze : temiz
( q’ ) q’a : mezar . . q’aachh’a : mezar başı
( qh ) qha : yıl, sene . . qhaatxe : ilkbahar
( xh ) yitxha : çizgi çiz . . yitxhaat : çizilmişti

“ kısa e ” sesi: “ a = uzun a ” sesi olarak
mel : koyun maze : ay
ne : göz dame : kanat

..ee
f’eey : kirli teep’e : üstünü ört, kapat
yeeky : adım atıyor g’eex : (ot) biçiyor; aşağıya in

..i
ci : at zi : bir
yiz : içi dolu bide : sert

..o
nobe : bugün xoh’a : giriyor (suya vb.)
bo : ahır txuog’ue : bizim için gidiyor.

. “ u = uzun u ” sesi olarak
. bzu : kuş
. t’u : iki
..y
sy : benim sych : üç bıçak
cyt’ : iki at g’yx : içinden çıkar

..yy
cyyin : bir şeyi uzatmak k’yyin : bağırmak
byy : düşman fyyin : ıslık çalmak

a , aa , ee , i , o , uu , y
ane : yemek masası ot : kenarında duruyor
ade : pense, kıskaç oh’a : kenarına yaklaşıyor
aax : ondan alıyorlar uuwin : ulumak
aaxar : ondan aldıkları uuwir : uluyan
eeyin : kötü olmak yt’ : iki el
eex : o ondan alıyor yxir : elinden aldığı şey
ix : ondan al
iqhin : elinde bulundurmak

-a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y
jis-at : söylüyordum t-ok’ : önümüzden çekiliyor
yip-at : boyuyordun si-ot : önünde duruyorum
jis-aat : söylemiştim ne-u : insan yüzü, sima
jy-aat : söylemişti xee-u : içine batırıyor
s-eex : elimden alıyor g’a-uuwt : uluyordu
p-eex : senden alıyor de-uuwir : beraber uluyan
t-ix : elimizden al g’if-yxt : elinizden alıyordu
s-ix : elimden al p-yxar : senden aldığı şey
ye-i : “inat” ünlemi
acri-i : aşure

- 2 -

ua , ue , uee , ui , uy
uax : açıyorlar uixin : açmak
uade : kenarına dikiyorlar uiv : kalın
ueten : açıklamak uyxir : açmakta olduğu şey
uexu : iş uyder : kenarına diktiği şey
ueex : açıyor
ueede : kenarına dikiyor

ua , -ue , -uee , -ui , -uy
so-uate : açıklıyorum g’i-uik’ : bu yana çekil
zi-uax : açıyorlar t-uik’ : önümüzden çekil
p-ueten? : açıklar mısın? f-uyxt : önünüzden alıyordu
s-uetin? : masaj yapayım mı? s-uyxir : önümden aldığı şey
t-ueex : önümüzden alıyor
zi-ueex : açıyor

b
nibe : karın
c
cate : kaymak
ch
chabe : yumuşak
d
danew : ipek olarak
dz
dzeliw : söğüt olarak
f
fe : siz; deri
g
gaz : gaz
gerc : fasulye
gegu : oyun; düğün
gy
gyane : gömlek
yigyi : şimdi
yeegy : eğiriyor
gu
degu : sağır
gh
jighiw : ağaç olarak
h
hane : anne
hade : baba
i
ialemet : acayip
maine : mânâ, anlam
j
bajew : tilki olarak
jh
jhi : eski; rüzgâr
k
karton : karton
kontrol : kontrol
kezuwe : sırayla
ky
kyar : çatlamış olan
yakyiw : onlar adım atarak
yeeky : adım atıyor
ku
h’akuiw : fırın olarak

- 3 -

l
li : et
lh
lhi : kan
m
maze : ay
n
ne : göz
p
pe : burun
q
qab : kabak
qaabze : temiz
g’aqeeyin : genirmek
qoplhe : zulaya bakıyor
qoh’a : ardına geçiyor
qu
mequiw : kuru ot olarak
qh
qha : yıl
qhaatxe : ilk bahar
qheeyin : ağıtla ağlamak
qhu
meqhu : kuru hale geliyor
r
weram : cadde
s
se : bıçak
wines : evdir
t
mate : sepet
ts
tsi : yün
v
guiven : gecikmek
w
wade : çekiç
x
xade : bahçe
xoh’a : katılıyor
xu
nexu : ışık
txuog’u e : bizim için gidiyor
xh
pxha : odun, ahşap
xheeyin : kımıldamak
xhu
g’axhuiw : oluşarak
y
yatx : yazıyorlar
yege : oku; çağır
yoge : okuyor; çağırıyor
z
ze : bir defa, bir kez

- 4 -


c’ale : genç

maf’e : ateş

g’ag’uen : gelmek
g’aag’ue : gel
g’eege : oku; çağır
g’oplhe : bu yana bakıyor
g’oh’a : ortaya çıkıyor
g’u
yeg’u : uygun

h’alhe : yük

k’apse : halat, ip
nek’eguugu : göz arpacığı

l’i : erkek, er, adam

p’e : yatak; yer
yip’-a? : beslemiyor mu?

q’a : mezar
q’u
q’uih’ : gemi

nat’e : alın
g’yt’-am : kazmıyor
ts’
ts’e : isim, ad

xuezin : Cer xued-zas: Sütünü süzdük. zin : Cer d-zas : Sütü süzdük
yisen : Pqor yit-sas : Direği diktik xesen: Jigh xet-sas : Ağaç diktik

g’uenu : gidecek (gelecek zamanda). g’ueniw : gitmek için (zarf-fiil).
yidinu?: dikiş dikecek mi? ( ” ” ). dzeliw : söğüt olarak ( ” )

- 5 –


. ADIGHE TXIK’ER

. “ADIGHE TXIK’ER” G’IZERIXHUIR

1. Maq de-uxem ya wijhxem g’ytxew habixem g’aaguetxew g’aag’ue
maq ui zeecexer; ya “ a , aa , e , ee , i , o , u , uu , y ” maq ui h’arf
zaquexemk’e dotxir.
2. “ g’, h , h’, q , q’, qh , xh ” maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue
“ a k’ec’ ”maqir zi “ a ” h’arfk’e, “ a k’ih’ ” maqir “ aa ” h’arfyt’k’e
dotxir. Hadireey maq de-u-xem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue “ e k’ec’ ”
maqir zi “ e ” h’arfk’e, “ a k’ih’ ” maqiry zi “ a ” h’arfk’e, dotxir.
3. “ e psiqhue-k’ih’ ” maqir, sitim chiqhuey “ ee ” h’arfyt’k’e dotxir.
4. Tirkuibzem yi “ ı ” maq ui qhuimir, Adighebzem “ i ” h’arfimk’e
chidotxir.
5. “ o ” h’arfim yi maqir, maq ui k’ih’iw g’ok’ir.
6. “ g , g’, k , q , q’, qh , x , xh ” maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw
g’aag’ue “ u nique ”maqir zi “ u ” h’arfk’e, “ u k’ih’ ” maqir “ uu ”
h’arfyt’k’e dotxir. Hadireey maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue
“ u k’ih’ ” maqiry zi “ u ” h’arfk’e dotxir.
7. Tirkuibzem yi “ i ” maq ui psiqhuer, Adighebzem “ y ” h’arfimk’e
chidotxir. “ g , k ” h’arfxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue “ y ” harfim yi
maqir, maq ui niquew g’ok’ir.
8. Zebqhadetiw g’aag’ue “ yy ” h’arfyt’im yape yit yi “ y ” h’arfim habi yi
maq uir, yawijh g’yt yi “ y ” h’arfimy habi yi maq de-uir g’eeqhalhaqhuir.
9. Maq ui guek’ zaquexer; psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem ya
“ a , aa , ee ,i , o , uu , y ” maq ui h’arf zaquexemk’e, psalhexem xetxew
ye ya k’ewix maqxew g’ichig’uexem ya h’arfxem ya pexem yequa k’ec’
( - ) naqhiche pitlhh’awe ya “ -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y ”
guipxemk’e dotxir.
10. Maq ui guek’ zeguetxer; psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem
ya “ ua , ue , uee , ui , uy ” maq ui h’arf zeguetxemk’e, psalhexem
xetxew ye ya k’ewix maqxew g’ichig’uexem ya h’arf zeguetxem ya
pexem yequa k’ec’ ( - ) naqhiche pitlhh’awe ya “ -ua , -ue , -uee , -ui ,
-uy ” guipxemk’e dotxir.
11. Maq de-u xuytxem ya zi ah’ar ya maq de-u h’arf zaquexemk’e, ya
zi ah’ary ya maq de-u h’arf zeguetxemk’e dotxir.
12. “ e , ee , y ” h’arfxem ya pexem yitxew g’aag’ue “ g , k ” h’arfxem,
Adighebzem cha-a ya maq de-u psiqhuexemk’e doger. Hawe “ gegu ”
psalhemre habi g’iteexhuik’a psalhexemre ya “ ge.. ” guipim, “ dje..”
maqk’ey deegefinus.
13. Maq de-uiw g’aag’ue “ h ” harfim, zepimiwiw g’yk’ maq guipxer
g’eeqhaxhuir.
14. Maq ui psoxem ya pexem ye ya wijhxem yitiw g’aag’ue “ i ” h’arfim,
Iarapibzem yi “AYIN” h’arfim yi maq de-uimk’e doger.
15. “ g , k , u ” h’arfxem ya wijhxem g’ymitiwe maq ui h’arfxem ya
pexem ye ya wijhxem yitiw g’aag’ue “ y ” h’arfim, Tirkuibzem chy-a yi
maq de-uimk’e doger.
16. Maq de-u xuizaxer, ya maq de-u h’arfxem ya wijhxem apostrof ( ’ )
naqhicher g’iguetlhh’awe dotxir. “ g’ ” guipim yi apostrof naqhichem,
“ g ” h’arfim yi maq de-u qhuimir yeexuizir. “ k’ ” guipim yi apostrof
naqhichem, “ k ” h’arfim yi maq de-u psiqhuer yeexuizir.
17. H’arf zeguetxem ya h’arfxer zek’elhipitiw hawe maq chh’axuexew
g’ichig’uexem, habixem ya h’arfxem ya zexuakuxem yequa k’ec’ ( - )
naqhiche detlhh’awe dotxir.
18. Adighebzem yi “zerixhu-c’ik’e” psalhexer, chapxhaxem yaxet
“zerixhu-c’ik’e (gerundium)” g’axhu psalhexer zeritxaxem xuedexew
ttxin xueeys.

. - 1 - 2014 Qha - YEMUZ Yilmez

ADIGHEBZEM YI MAQXEM YA TXIK’EXER
(QABERDEEY DIYALEKYTIR)

MAQ CHAPXHA PSALHEXER
..a (maq ui zeece k’ec’ ye maq ui zeece k’ih’)
g’ah’, h’a , qab, qha (maq ui k’ec’iw), dame (maq ui k’ih’iw), maxue
..aa (maq ui zeece k’ih’)
g’aah’, g’aag’ue, yih’aas, qaame, qhaatxe, lhexhaa
a (maq ui guek’ k’ec’)
ane, ade, aze, ache, ase, abe;
yiy-am, jit-at, wive-at, yi-ar, jy-ar, yiry-at
aa (maq ui guek’ k’ih’)
aax , aaxir, aaxt, aaxhce, aaxh, aaw;
yi-aa-am, jit-aat, wive-aat, yi-aar, jy-aar, yiry-aat
b
bac, bide, nibe, ziwibidir, qab, c’ib
c
cate, ce, cent, yeece, nisace, quec, guec
ch
chabe, chen, ache, guache, g’ach, wech

c’ale, c’e, mac’e, qhaac’e, xuec’, nec’
d
danew, de, made, xede, yeed, wered
dz
dze, dzin, teedzen, badze, yeedz, g’adz
..e (maq ui zeece k’ec’)
mel, yege, ne, pe, jhe, se
..ee (maq ui zeece k’ih’)
teep’e, f’eey, teedzen, jee-a
ee (maq ui guek’ k’ih’)
eex, eeyin, eeyt, eeyir, eeys, eeyiwe;
g’i-eex, s-eex, f-eexir, zi-eex, xue-eeyin, t-eexir
f
fe, falhe, yefe, g’aafe, nef, nibef
f ’
f’eey, f’i, maf’e, l’if’ijh, af’, k’if’
g
gaz, gazete, gok’, goh’a, gen, gerc, degeey, gegu
gy
gyane, yigyi, yagy, tegy, yeegy, digy, dogy, habgy (y nique)
gu
guape, guek’in, gueex, gui, guu, zeguyxir, degu (u nique)

g’ag'uen, g’eege, g’izet, g’yx, g’oplhe, g’oh’a
g’u
g’uar, g’uen, g’ueet, tg’uin, g’uytar yeg’u, t’eg’u (u nique)
gh
ghizin, lhaghe, jighiw, ghin, bghiripx, bghi
h
hane, hade, haa-a, hee, hi, hy, ho, hu

h’alhe, h’i, xeh’a, deh’an, xueh’, soh’
..i (maq ui zeece k’ec’iw)
bin, blin, xi, zi, yi, bqhui
i (maq ui guek’ k’ec’)
iqhin, iqh, ih’, ix, ipxir. ipxiw;
yi-iqhir, t-ix, s-iqhs, ye-i, acri-is, acri-ik’e
i (maq de-uiw)
ialemet, iam-yl, maine, duia, Ysmeiyl, Seiyd

- 2 -

MAQ CHAPXHA PSALHEXER
j
jan, jen, bajew, bje, yoj, yij
jh
jhi, jhe, majhe, yajhe, l’ijh, yijh
k
karton, kart, kontrol, konser, ket, keey
ky
kyar, kyits’, yaky, ceky, yeeky, g’yky (y nique)
ku
dekuas, kued, dekueey, kuirit, kuyt’, xeku( u nique)

k’ape, k’apse, nek’eguugu, yik’in, pik’, guek’
l
li, lejhen, pilelin, g’eelin, mel, mil
lh
lhap’e, lheped, lhelhen, malhe, xelh, delh

l’i, l’en, mal’e, pl’i, melypl’, zil’
m
maze, mag’ue, xame, qaame, me, maq
n
naxue, ne, xenen, c’enen, den, ven
..o (maq ui zeece k’ih’)
nobe, dog’ue, wizot, fo, yox, bo
o (maq ui guek’ k’ih’)
one, oh’a, owe, ot, o, or;
ze-one, ze-oh’a, di-ot, zi-ok’, t-oxu, s-ok’
p
pase, pe, nape, yape, ziguep, dep

p’alhe, p’e, yip’-a?, lhap’e, p’it’in, yap’
q
qab, qaabze, g’aqeeyin, qyyin, qoplhe, qoh’a, widiqin
qu
quaje, que, queedze, quiten, quyx, mequ

q’a, q’aachh’a, q’axhuime, q’adek’, q’a-a, beq’
q’u
q’uafe, c’aq’ue, q’ueey, q’uih’, q’uyt’, q’uechin
qh
qha, qhaatxe, qheeyin, qhin, qhogu, qhyt’, maqh
qhu
qhuas, qhue, qhueeyin, qhuin, qhuyt’, meqhu
r
weram, dera?, mir, har, ziry, g’uer
s
se, sabe, nisac’e, xesin, wes, wines
t
tane, teetir, pitin, yitin, xet, yet

t’u, t’eten, nat’e, g’yt’-am, g’aat’, g’izot’
ts
tseey, tsi, batse, xetsiwen, chh’ats, nebjhits
ts’
ts’e, ts’ixu, sots’ixu, h’ap’ats’e, ts’ine, ts’uwin

- 3 -

MAQ CHAPXHA PSALHEXER
..u (maq ui zeece k’ih’ ye maq ui zeece nique)
t’uwe, duneey, g’uenur, gedu, nanu, bzu
..uu (maq ui zeece k’ih’)
kuu, guu, nek’eguugu, diqhuirqhuu, cindirxhuu
-u (maq ui guek’ nique)
xe-u, xee-u, c’i-uxer, f’ep-u, yi-u, cxe-u
uu (maq ui guek’ k’ih’)
uu, uuwin, uuwt, uuw, uuwinut, uuwinur;
de-uuwir, g’a-uuw, g’a-uuwir, de-uuwe, g’a-uuwe
ua (dyftongu guek’ k’ih’)
uaxiw, uadze, uachh’a, uac, uac’e, uade;
so-uate, t-uac, t-uax, bo-uater, g’i-uaxir, zi-uaxir
ue (dyftongu guek’ k’ec’)
ueten, uen, uetin, uexu, uexuicxue, uent’en;
p-ueten?, zi-uetir, yee-uet, t-uen, p-uetin, so-uer
uee (dyftongu guek’ k’ih’)
ueexu, ueec, ueec’e, ueek’e, ueedze, ueede;
s-ueex, zi-ueex, g’i-ueedz, t-ueec, s-ueexu, zi-ueec
ui (dyftongu guek’ k’ec’)
uix, uine, uich, uip’en, uic’en, uidze;
g’i-uik’, zi-uik’, s-uik’ir, s-uit-s, ze-uil’en, g’i-uix
uy (dyftongu guek’ k’ih’)
uyxir, uyxt, uycir, uyc’et, uyder, uydzar;
s-uyxir, t-uyxt, ze-uyxir, p-uycir, g’i-uycar, si-uyct
v
nive, guiven, ven, mave, vag’ue, vaqa
w
wade, wase, zewen, g’awen, wigy, aw
x
xade, xeku, xoh’a, xoxhue, xex, g’ax
xu
xuabe, xueg’uen, xueeyin, xuyt, xuoze, nexu
xh
pxha, xheeyin, maxhce, baxha, pxhoqhu, yipxh
xhu
xhuas, melixhue, g’axhueeyir, txhui, pxhuyt’, mexhu
..y (maq ui zeece k’ih’iw ye maq ui zeece niquew)
g’yk’, k’yyin, sy, dy , wy, cyt’, yaky (y nique)
y (maq ui guek’ k’ih’)
yt’, yt’iw, ychir, yxir, yxiwe, yxt;
g’i-yxar, s-yxt, p-yxir, g’i-yxt, ze-yxir, t-yxinur
y (maq de-uiw)
yatx, yege, yeegy, k’yyin, yoge, Adigheey
z
ze, ziguer, aze, xuezen, nez, yiz

- 4 –


CIRCASSIAN WRITING

THE FORMATION OF THE WRITING OF CIRCASSIAN

1. The dependent vowels are written with “ a , aa , e , ee , i , o , u , uu ,
y ” letters.
2. The short “ a ” which comes after the “ g’, h, h’, q, q’, qh, xh ”
consonants is written with “ a ” letter and the long “ a ” is written with
“ aa ” letter. The short “ e ” which comes after the other consonants is
written with “ e ” letter and the long “ a ” which comes after the other
consonants is written with “ a ” letter.
3. The front and long “ e ” sound is always written with “ ee ” letter.
4. The “ i ” letter which comes before or after the consonants or
comes after semi-vowels as the only vowel is read like back “ ı ” vowel
in Turkish. But the vowel “ i ” which comes after he consonant “ y ” is
pronounced thinner and shorter.
5. The “ o ” letter is pronounced long.
6. The semi-vowel “ u ” which comes after the “ g, g’, k, q, q’, qh, x, xh ”
consonants is written with “ u ” letter and the long “ u ” is written with
“ uu ” letter. The long “ u ” which comes after the other consonants is
written with “ u ” letter.
7. The front “ i ” sound which comes after “ g, k, u ” letters or comes
before or after the other consonants as the only vowel is written with
“ y ” letter.
8. In “ yy ”; the front “ y ” shows the vowel, the next “ y ” shows the
consonant.
9. The separated vowels which is at the beginning of the word are
written with “ a ,aa , ee , i , o , uu , y ” letters. The separated vowels
which are uttered separately from the former sound are written with a
dash ( - ) in front of then. The“ -aa, -ee, -o, -uu, -y ” are long, “ -a, -i ”
are short. “ -u ” is pronounced like semi-vowel.
10. The separated diphtongs which is at the beginning of the word are
written with “ ua , ue , uee , ui , uy ” united letters. The diphtongs which
are uttered separately from the former sound are written with a dash ( - )
in front of then. The “ –ua, -uee,-uy ” are long, “ -ue, -ui ” are short.
11. Some of the free consonants are written with as the letters of simple
consonants. Some of them are written as the letters of united consonants.
12. The “ g ” letter which comes before “ e, ee, y ” letters is read like
“ g ”consonant in Turkish. The “ k ” letter which comes before “ e, ee,
y ” letters is read like “ k ” consonant in Turkish. The vowel sound of
“ y ” letter which comes as abone is not uttered.
13. The “ h ” letter which comes before the vowels as single forms the
voice groups in a trice.
14. The “ i ” letter which comes before or after the vowels is read like
the consonant of “AYIN” letter in Arabic.
15. The “ y ” consonant which doesn’t comes after “ g, k, u ” but before
or after the vowels is written with “ y ” letter.
16. Pressed consonants are written by putting “ ’ ” apostrophie behind
then. Apostrophie on “ g’ ” presses the back consonant of “ g ” letter,
apostrophie on “ k’ ”presses the front consonant of “ k ” letter.
17. When the united consonants come separately, a dash ( - ) is put
between the letters while writing.
18. The gerunds in Circassian are written as the given sample gerunds.

PS: The “ u ” letter in Circassian is pronounced as “ oo ” in English.

. - 1 - 06.03.2014 - Yılmaz Özcan


THE WRITING OF CIRCASSIAN SOUNDS
(KABARDIAN DIALECT)

SOUND /
WORD MEANING
..a (dependent short-vowel or dependent long-vowel)
g’ah’ bring (short a)
dame wing (long a)
..aa (dependent long-vowel)
g’aah’ they’re bringing
g’aag’ue come
a (separated short-vowel)
ane variety of table
ade pliers
yiy-am s/he hasn’t get
jit-at we were saying
aa (separated long-vowel)
aax they’re taking from him
yi-aa-am s/he never had
jit-aat we’d told
b
nibe obdomen
c
cate sour cream
ch
chabe soft

c’e new
d
dane silk
dz
dzin to throw
..e (dependent short-vowel)
mel sheep
yege read; call
..ee (dependent long-vowel)
teepcheky plate
yeegy she’s spinning wool
ee (separated long-vowel)
eey bad
eex he’s taking from him
g’i-eex he’s taking from him
s-eex he’s taking from me
f
fe you; skin, leather
f ’
f ’i good
g
gaz gas
gok’ s/he’s leaving from him
gerc bean
gegu play (semi-vowel u)
gy
gyane shirt
gyide axe
yagy they’re spinning wool (semi-vowel y)
gu
guawe mourning
guiven to be late
degu deal (semi-vowel u)

- 2 - (1/2 left

SOUND /
WORD MEANING

g’achten to take
g’aag’ue come
g’eege read; call
g’oplhe s/he’s looking at here
g’oh’a s/he’s appearing
g’u
yeg’u suitable (semi-vowel u)
gh
jigh tree
h
hane mother
hade father

h’a dog
..i (as dependent short-vowel)
ci horse
zi one
i (separated short-vowel)
iqhin to hold (as vowel)
yi-iqhir the thing s/he holds
t-ix take it from us
acri-i Noah’s pudding
i (as consonant)
ialemet strange
maine meaning
j
baje fox
jh
jhi old
k
karton cardboard
kontrol control
ket sheep-fold
kezuwe in turns
ky
kyar the thing cracked
kyits’ kid
yaky they’re stepping
yeeky he’s stepping (semi-vowel y)
ku
maxueku thursday (semi-vowel u)

k’ape tail
nek’eguugu stye
l
li meat
lh
lhec’in to wipe

pl’i four
m
maze moon
n
ne eye
..o (dependent long-vowel)
bo stable
nobe today

- 2 - (1/2 right)

SOUND /
WORD MEANING
o (separated long-vowel)
o sheepfold
one it’s hanging
ze-one they're hanging each other
ze-oh’a things are going bad
p
pe nose

p’e place; bed
yip-’a? isn’t he feeding
q
qaabze clean
g’aqeeyin to burp
qoplhe he’s looking back
qoh’a he’s going behin
qu
mequ hay (semi-vowel u)

q’a graveyard
q’u
q’ueey cheese
q’uih’ ship
qh
qha year
qhaatxe spring
qheeyin to cry
qhogu road (semi-vowel u)
qhu
meqhu is drying (semi-vowel u)
r
weram street
s
se I; knife
wines house
t
tane heifer

nat’e forehead
g’yt’-am he isn’t digging
ts
tsi wool
ts’
ts’e name; louse
..u (dependent long-vowel or dependent semi-vowel)
bzu bird (long u)
duneey world (long u)
..uu (dependent long-vowel)
kuu deep
guu bull
-u (separated semi-vowel)
xee-u he’s dipping it
c’i-uxer buttons

- 3 - (1/2 left)


SOUND /
WORD MEANING
uu (separated long-vowel)
uuwin howl
g’a-uuwin howl
ua (separated long-diphtong)
uax they’re opening
so-uate I’m explaining
ue (separated short-diphtong)
ueten to explain
p-ueten? will you explain?
uee (separated long-diphtong)
ueexu he’s driving away
s-ueex s/he is taking in front of me
ui (separated short-diphtong)
uix open; take it away
g’i-uik’ go away this side
uy (separated long-diphtong)
uyxir taken away
s-uyxir the thing taken from me
v
nive stone
w
wade hammer
x
xade garden
xu
txuog’ue he’s going for us
nexu daylight
xh
pxha wood; wooden
xheeyin to move
xhu
pxhui daughter
..y (as dependent long-vowel or as dependent semi-vowel)
sy my
g’yk’ get out of this
y (separated long-vowel)
yt' two hands
yxar the thing he’s taken from him
g’i-yxar the thing he’s taken from him
s-yxt he was taking from me
y (as consonant)
yatx they’re writing
yege read; call
yeegy s/he’s spinning wool
yin big
k’yyin to shout
yoge s/he is reading
z
ze once
nez coast

- 3 - (1/2 right)


. İSİMLERİN YAZILIŞI

. İsimler isim oluşturan ekler alırlarken, iki isim veya bir isimle bir sıfat
ya da bir isimle bir fiil birleşerek birleşik kelime oluştururlarken ya da
tamlamalar oluşurken; isim gövdelerinin ilk hecelerinde bir “ a ” harfi
geliyorsa o harf “ e ” sesi ile okunur, eğer isim gövdesinin ilk hecesinde
çift “ aa ” harfi geliyorsa o çift harf “ kısa a ” sesi ile okunur. Bu esnada;
isim gövdesinin ilk hecesinin ünlü sesi değişikliğe uğrasa da, harfi ya da
harflerileri değiştirilmeden yazılırlar. Özel isimler, fiil gövdesine ek ya
da isim eklenerek oluşan isimler; sesleri nasıl çıkıyorsa öyle yazılırlar.


. TS’E TXIK’ER

. Ts’exem ts’e g’aziqhaxhu k’epih’axer g’ichachtem, ts’yt’ ye zi ts’ere
zi xuedaqhare ye zi ts’ere zi g’axhuiqhare zegueh’aw psalhe zeguetxer
g’ichuixhuxem, psalhe zepic’axer g’ichuixhuxem; ya ts’e psalhepqxem
ya pe maqilhxem zi “ a ” h’arf xetiw g’aag’uew chitime ha h’arfim “ e ”
maqk’e doger, ya ts’e psalhepqxem ya pe maqilhxem “ aa ” h’arfyt’
xetiw g’aag’uew chitime ha h’arfyt’im “ a k’ec’ ” maqk’e doger. Ha
psalhexer ye psalhe zepic’axer g’ichixhuxem; ya ts’e psalhepqxem ya
pe maqilhxem ha ya maq uixer zeg’uek’xemy, habixem ya h’arfxer
zedmixhuek’iw dotxir. Ts’e wineeyxer, g’axhuiqha psalhepqxem
k’epih’a ye ts’e g’aagueh’aw g’axhu ts’exer; ya maqxer g’izeryk’xem
xuedew dotxir. Haxer, “Adighe Txik’em” yi tejwydxers.


. ÖRNEKLER / CHAPXHAXER

. xabzecxue, guawecxue, bajafe, zawejh, tanachh’a, g’aafe lhap’e
g’aafejh, pasereey, xade k’ih’, xadexek’, , pxhuantec’e, malhxhaqhu,
maxue k’ec’, , bzagyaqha, tanexhu, c’alef’, tanalhxue, pselhenibze.
Adighebze, Abezexe, pselhek’e,

YEMUZ Yilmez
2014 Qha.


. ADIGECE’NİN SES TABLOSU

A. Ünlüler:
. 1. Bağımlı sade ünlüler:
. ..a , ..aa , ..e , ..ee , ..i , ..o , ..u , ..uu , ..y .
. 2. Ayrılan ünlüler:
. (a). Ayrılan sade ünlüler:
. (I). Ayrılan sade ünlülerin kelime başlarında yazılışları:
. a , aa , ee , i , o , uu , y .
. (II). Ayrılan sade ünlülerin kelime içlerinde ve sonlarında yazılışları:
. -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y .
. (b). Ayrılan birleşik ünlüler (diftonglar):
. (I). Ayrılan birleşik ünlülerin kelime başlarında yazılışları:
. ua , ue , uee , ui , uy .
. (II). Ayrılan birleşik ünlülerin kelime içlerinde ve sonlarında yazılışları:
. -ua , -ue , -uee , -ui , -uy .
B. Ünsüzler:
. 1. Serbest ünsüzler:
. b , c , ch , d , dz , f , g , gy , gu , gh ,
. i , j , jh , k , ky , ku , l , lh , m , n ,
. p , q , qu , qh , qhu , r , s , t , ts , v ,
. w , x , xu , xh , xhu , y , z .
. 2. Sıkılmış ünsüzler:
. c’ , f’ , g’ , g’u , h’ , k’ , l’ , p’ , q’ , q’u ,
. t’ , ts’ .

. Yılmaz Özcan
. 2014 Yılı


. ADIGHEBZEM YI MAQ TABLOR

A. Maq uixer:
. 1. Maq ui zeecexer:
. ..a , ..aa , ..e , ..ee , ..i , ..o , ..u , ..uu , ..y .
. 2. Maq ui guek’xer:
. (a). Maq ui guek’ zaquexer:
. (I). Psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem ya txik’exer:
. a , aa , ee , i , o , uu , y .
. (II). K’elhig’ue maqxew g’ichig’uexem ya txik’exer:
. -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y .
. (b). Maq ui guek’ zeguetxer (dyftonguxer):
. (I). Psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem ya txik’exer:
. ua , ue , uee , ui , uy .
. (II). K’elhig’ue maqxew g’ichig’uexem ya txik’exer:
. -ua , -ue , -uee , -ui , -uy .
B. Maq de-uxer:
. 1. Maq de-u xuytxer:
. b , c , ch , d , dz , f , g , gy , gu , gh ,
. i , j , jh , k , ky , ku , l , lh , m , n ,
. p , q , qu , qh , qhu , r , s , t , ts , v ,
. w , x , xu , xh , xhu , y , z .
. 2. Maq de-u xuizaxer:
. c’ , f’ , g’ , g’u , h’ , k’ , l’ , p’ , q’ , q’u ,
. t’ , ts’ .

. YEMUZ Yilmez
. 2014 Qha.


. K’ELHIG’UEN XUEEY LHEBAQUEXER TXUEKYINU P’ERE?!.

. “Adighe Txik’er” txiqha kec’xem g’ichit-uetas.
. “Adighe Txik’er” Adighexem yats’ixu, yac’e, zirah’a xhua newijh;
yape gyic’e “Adighe Txik’e Qhuazer,” habi k’elhig’uew “Adighebzer
G’izerixhuir (Adighebzem yi Grameerir)” witikuim g’ytlhh’an xueey
g’axhuinus. Habi chiqhue zi “Adighebze C’eniqhalejh Komisyon”imy,
Adighe Txik’emk’e “Adighebze Psalhalher” yiqhah’aziriw witikuim
g’irylhh’an xueey g’axhuinus. Ha txiqhalhxer dqhah’aziriw,
tireedqhaadzew Adighexem yalhedqha-asime, haxer habixem
yadqhats’ixuime; Adighebzer “zeeh’aqhuaf’e” g’adqhaxhua xhuinus.
. Yape gyic’e “Adighe Txik’er” Adighexem yaxuinedqhasin, habixem
yadqhats’ixuin, yadqhac’en xueey g’oxhuir. Habi chh’ak’e “Adighe
Txik’er;” ynternetk’e, duneeyim deney chipsew dy Adighexem psomy
yalhedqha-asin xueeys.. “Adighe Txik’er;” dy ts’ixuxem nexh tinciw
yadqhac’efin chh’ak’e, jizi-axemre maqxem ya txik’exemre
g’yqhalhaqhuiw, Adighebzek’e, Tirkuibzek’e, Iarapibzek’e,
Yngyilyzibzek’e psalhemaqk’ey g’azi-uate vyde-o fylimxer teetxiw
witikuim g’ytlhh’afins. Ha fylimxer; dy web sytexem xetlhh’afins,
ynternetimk’e duneeyim deney chipsew Adighexem yaxuinedqhasifins.
Ha uexuiqhuexer qhazec’enir, kuediw mixuyms.
. “Adighe Txik’er” dy psewik’exem xetlhh’afin chh’ak’e, Adighebzek’e
txawe “ynternet gazetexer” g’idedqhak’ifins. Adighexem daxere yeg’u
g’axhu ya txiqhaxer, ynternet gazetexem chittifins. Haxery qhazec’enir,
kuediw mixuyms.
. Pcinalhexem qiymet wineey yattin xueeys. Pcinalhe c’eniqhalejhxem;
Adighe pcinalhexem ya notexer zaxuew yatxiw witikuim g’iralhh’anuwe
doguiqhar. Haxery qhazec’enir, kuediw mixuyms.
. Yichh’am chijit-aaxer chidqhazac’em chiqhue; zi lheniquek’ey kuiltur
uinsurxer mig’uedij gyic’e zixueth’asijiw Adighebzek’e zaxuew ttxijiw
witikuim g’ytlhh’an xueey g’oxhuir. Yape gyic’e tinc g’axhuxer (weredxer,
qhibzexer, psalhejhxer, psisexer…) ttxifins. K’elhig’uewe nexh guiqhu
g’axhuxer (Adighe Ueri-uatejxer, Adighe Txider…) ttxiw dixueejhefins.
Haxery uexuiqhue mixuymxes.
. K’ec’iw g’iteedqhazejin xueeyime; “Adighe Txik’er,” yi g’axhuiniqhar
yiryquiry witikuim g’yh’aas. Har zerijilew g’aatchtew zeeth’an, dip’ac’ew
Adighe Kuilturir habik’e ttxijin xueey g’oxhuir…
. Adighebzer zeeyincew g’adqhanen xueey-am! Habi hatk’e Adighexer
dimiguiveme, yik’y t’eg’u dip’ac’eme nexhif’ xhuinus. G’uedijiniqhar,
dy bjem g’iteewi-aw xueejhas. “Ziguerexer fimic’eme, g’uedijik’e eeyiw
fig’uedijinus!..” g’idjee-ar.
. Harasy yichh’am g’ichit-ueta dy uexuiqhue lhap’exer chidqhazec’enu
maxuexer xueejhenu diguiqhawe, “K’elhig’uen xueey lhebaquexer
txuekyinu p’ere?!.” jido-ar…

YEMUZ Yilmez
2014 Qha.


SY BZEW SY ADIGHEBZE

Chi-as, ja-aw dy bzer mainences.
Chi-as, ja-aw dy bzer quileeyinces.
Bezer uexuk’e mixhuiwe neqhuec’ guerxem
Ya chh’am wy-abenir g’eemizeqhs.

Har jizi-am, haxer zy jhe yeziqhag’uim,
Yi hane bidzicer yeec’ h’arem!
Zy bzer neqhuec’ bzek’e zixhuejim,
Sit yimixhuejinu g’ixuenen?!.

Txidem; yi g’eejheqhuem, dy Adigher
Psih’aalhaxuew guibqham yirypxhaas.
Kuedir zeripsalher Iarapibzes.
Nexhibejs Tirkuibzem yilhexhaar.

Chi-as Yngyilyzimy Fransiziwy f’ek’a
Har zimic’ej sixuezas.
Ye Tirkuibzer yi hanedelhxuibzew zilhitej
Adighey seepselhas.

Saf’ena-am haxem, saghyya-am.
Sygu yac’eqhuiw ya ar squizijas.
Xexes lhepq zy xeku zif’eg’uedaxem,
Sinechxheeyiw ya c’ib syplhejas!..

Sit yac’en habixem, sit ya maxue!?.
Sitiry ya pchedeeyiwe nexu g’ak’in!
Qhaac’e zef’emih’am yi qharybxem,
Txibzey, bzey sitk’e yagu g’ak’in...

Txibzer yi teep’enime bzer mexuabe,
Bzem zeecec’, xuytiw zeewquedyy.
Txibzer pe-ac’eme, bzer mel’ejir!
Guir bqhademih’ajiw har medyyir...

Se sixueey-am l’eniw, sy bzer nobe.
Se sixueey-am l’eniw, har pchedeey.
Sy bze daxers, syguir ziqhaxuaber.
Sipxuireexhu quirmen we, sy bzew sy duneey!

Bzewe chi-am pc’ecxue yaxuefaches.
Bzewe kued yic’eniw xety xueeys.
Hawe zi bzes, syguim g’idewibzer.
Sipxuireexhu quirmen we, sy bzew sy duneey!

. YELHMES Awladyn


ZEMAN KUED NEC’IW BLEDQHAK’INU G’IC’EK’INS!..

Maxue kued blek’inu g’ic’ek’ins
Guelhiw dy ar dybqhuim,
Yi-aw zi nec’iqha dyguim, yinicxuew!..

Qha kued yih’inu g’ic’ek’ins
Dy chik’aqhamre dy g’uedijin c’echiqhuemre,
G’ymik’iw zi wisag’ue wisere sy jilem yi zi maqire!..

G’iddeeg’u tf’aqhac’iw lhaxha tf’elhir,
Dimilhaqhuiw dizerymiqhabaquer habi,
Zeman kued nec’iw bledqhak’inu g’ic’ek’ins!..

. H’APAGHE Eerh’an
. G’izezidzek’ar: YEMUZ Yilmezs


YE-A DIXUEEVQHAAJHE!..

Yiryquin-a dizeraqhaqapts’ar?!.
Yiryquin-a dizerak’elhig’uih’aar?!.
Yiryquin-a dizeraqhah’awleeyar?!.
Yiryquin-a dizeraqhaguivar?!.

G’itpoplher dy hanebzer.
“Sy binxe! Fy axer g’isxuefcyy!” g’idjee-ar.
Divqhawbid yi ar, yi pl’er, mil’e gyic’e har.
Yi nem ne, yi napem nape chidivqhaaxue!

Divqhaqhaqaabze yi wi-aaqhaxer,
Xhuichxhue chidivqhaaxue, haxem.
Deede-uen quideey yiryquin-am, habi.
Apl’e xuedivqhac’, deevqhapsalhe!

“Dig’ag’uas dy psew dy hanebze daxe,
Dy qhaac’exer wettiniw we!” jeedivqha-a.
Dqhaxhuijiniw har, g’adqhategyijiniw,
Ye-a dixueevqhaajhe!..

YEMUZ Yilmez
06.03.2014
K.Maraş - Turkey



. Diteevqhaguipsisih'ij!..

Adighe Bzec'eniqhalejhxem (haxer 60m yi nexhibes);
yilhesychem c'yqhu zi zeman pc'onde zek'elhh'awijhiw
zedelajhexew “Adighe Txik’er” witikuim g'iraqhah'aas.
"Adighe Txik'er;" dy Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw
yegeqhuaf'ere zeh'aqhuaf'ere g'aziqhaxhu, Adighebzer
sit xuedyziw zeridaxer g'aziqhalhaqhu, alternatyfince
dy txik'e system zaques.
"Adighe Txik'er" zyc'isir dimilhaqhuifime, dimiguivew
dy ts’ixuxem, dy binxem yadmiqhats’ixuime; dig'eegya
ha dy wered qomir, ha dy qhibze qomir, g'atta ha dy
xhuaxhue qomir, jit-aa ha dy pselhek’e qomir, psory
mainence xhuinuxes. Adighebzery habi g’yqhaxhua
Adighe Kuilturiry kued demik'iw l'ejinus. Adighebzer
yamic'ejiw g'axhu dy binxem; de yape yitxem, zyk'
“f'iwe tc'awe” g'itxuija-anu-am! Hadireey Lheniquemy,
dy cexydxem ya ne-uxem dachyplhejifinu-am!..
Adighexer, “Adighebzer” zeripsewinim dixueeyiwe
chitime; dimiguivew dy “Adighe Txik'er" zeeth’awe
dixueejhen xueey g’oxhuir!..

. YEMUZ Yilmez
. 2014 Qha

Yazar : Yılmaz Özcan
[- Sayfayı yazdır - ]
Haberler yazarlarını bağlar. Hiçbir şekilde 6kesek.com sorumlu tutulamaz.